Orthomoleculair bij paarden

Wat is orthomoleculaire therapie bij paarden?

Orthomoleculair bij paarden is het gericht inzetten van voedingsstoffen — mineralen, vitamines, aminozuren, vetzuren, fyto-stoffen en probiotica — om de fysiologie van een groot, herbivoor dier te ondersteunen. Het is een aanvulling op de paardenarts, nooit een vervanging. En juist bij paarden zijn er enkele fysiologische kenmerken waardoor doseringen, timing en voer-synergie compleet anders werken dan bij hond, kat of mens.

Paardenfysiologie in vijf kernpunten

• Hindgut-fermenter — het grootste deel van de vertering vindt pas achter de dunne darm plaats, in caecum en colon. Vezel-fermentatie via commensale microben levert kortketenige vetzuren die tot 70% van de energie kunnen dekken. Dat maakt hooi-kwaliteit en hindgut-microbioom tot de fundamentele voedingspijler bij paarden.
• Continue eter — in tegenstelling tot hond of mens maakt de paardenmaag continu zuur, ook als er geen voer is. Zonder continue voeding (of bij nuchter trainen) ontstaat snel maagslijmvlies-irritatie en uiteindelijk EGUS (zie sectie 4).
• Zware lichaamsmassa — een volwassen rijpaard weegt 400–700 kg. Pony’s 200–350 kg, Shetlanders soms <150 kg. Doseringen schalen niet lineair met een hond van 20 kg: rekenmodellen op basis van metabool gewicht (kg^0,75) of absolute dagdosering per paard zijn gangbaar. In deze gids: dagdosering voor een paard van ~500 kg.
• Rasverschillen zijn uitgesproken — Fries met PSSM1-neiging, Quarter Horse met PSSM1/HYPP, Arabier met SCID, Tinker met mud fever, IJslander met zomereczeem, Warmbloed met osteochondrose of wobbler. Het ras beïnvloedt welke orthomoleculaire aanpak prioriteit heeft.
• Sport- en wedstrijdregels — de FEI-dopinglijst bevat veel fytotherapeutische stoffen (duivelsklauw, cafeïne, theobromine, ginseng, hypericum, capsaïcine). Ook ‘natuurlijke’ supplementen kunnen aanleiding geven tot een positieve dopingtest. Altijd per wedstrijd checken.

De kernboodschap: schaalbewust doseren, hooi is de basis, hindgut is het orgaan — en FEI-lijst en paardenpaspoort altijd meenemen.

Stoffen die bij paarden NIET veilig zijn — plus dopingrisico’s

Een aantal stoffen is voor paarden acuut toxisch, een aantal is chronisch schadelijk, en een aantal is weliswaar farmacologisch nuttig maar onder de FEI-regelgeving niet toegestaan tijdens wedstrijden. Hieronder de belangrijkste valkuilen.

Veilig & effectief — met evidence bij paarden

De volgende stoffen hebben bij paarden een goed gedocumenteerd veiligheidsprofiel en een redelijke tot sterke evidence-base. Doseringen zijn richtlijnen voor een volwassen paard van ~500 kg per dag; pas aan naar gewicht, inspanning, bodem- en ruwvoerkwaliteit.

Maag & darm: EGUS, ulcera, hindgut-acidose

Paarden zijn continu-eters: de maag maakt continu zuur, of er nu voer is of niet. Bij sport-/wedstrijdpaarden, trailerpaarden en paarden met lange boxtijden ontstaat daardoor zeer vaak EGUS (Equine Gastric Ulcer Syndrome). Studies wijzen op 60–90% prevalentie bij sportpaarden, tegenover 10–30% bij hobbypaarden op weide.

Orthomoleculaire & voedingsaanpak

• Continue voeding — nooit meer dan 4–5 uur zonder ruwvoer. Slowfeeder-netten verlengen opnametijd.
• Alfalfa als calcium-rijke buffer — 0,5–1 kg alfalfa 20 minuten vóór training bufferd maagzuur. Niet structureel als hoofdruwvoer bij ijzer-overloaded paarden.
• Nooit nuchter trainen — lege maag + beweging = maagzuur op blootliggend slijmvlies in de cardia-zone.
• Pectine-lecithine-complex — vormt mucosale beschermlaag; veterinair beproefd supplement.
• Marshmallow root (heemst) — mucilagineus, mucosa-bevochtigend.
• Aloe vera jus (veterinair-grade, decolorized) — 60–120 ml/dag.
• Pre- en probiotica hindgut — bij hindgut-acidose na granenrijk rantsoen.
• L-glutamine — 20–30 g/dag voor darmepitheel bij IBD-achtige beelden.
• Psyllium-vezel — voor zandkolieken en stoelgangregulatie, 100–200 g/dag in kuren.

Lab & diagnostiek

• Gastroscopie — gouden standaard, onderscheidt squamous (ESGD) en glandulaire (EGGD) ulcera.
• Faecale parasitologie (cyathostomen, lintwormen), bij koliek of diarree.
• Bij diarree: fecaal occult bloed, Salmonella-PCR, fecaal water-syndroom.

Wanneer paardenarts: koliek-tekenen (rollen, graven, zweten, niet eten), bloed of slijm in mest, gewichtsverlies, verslechterde prestatie zonder oorzaak. Medicamenteuze zuurremming (omeprazol) kan bij ernstige ulcera nodig zijn — hoort niet bij zelfzorg.

Hoef & laminitis

"No hoof, no horse" — hoefkwaliteit is een langetermijnproject. De hoornwand groeit circa 6–10 mm per maand aan. Een supplement dat vandaag wordt gegeven, zie je pas over maanden terug in nieuwe hoef.

Orthomoleculaire aanpak hoef

• Biotine — 15–20 mg/dag, 6–12 maanden doorzetten.
• Zink + koper (3–4:1) — cruciaal voor keratinisatie en pigment. NL-ruwvoer vaak ijzer-rijk, wat koperopname verstoort.
• Methionine — zwavel-aminozuur, substraat voor keratine (5–10 g/dag).
• Vitamine E + selenium — antioxidant-steun van verhoornend epitheel.
• Magnesium — bij laminitis en EMS vrijwel standaard.
• Omega-3 — ontstekingsrem bij chronische bloedvat-component.

Laminitis-preventie

• Laag-NSC hooi (<10% niet-structureel koolhydraat) — laat hooi analyseren, of weken/stomen om suikers uit te spoelen.
• Insuline-bewust rantsoen — geen brok met snelle suikers, bijvoeren van vezels en vet in plaats van granen.
• Weide-management — vermijd jong voorjaarsgras vroeg in de ochtend na koude nacht (fructaan-piek), gebruik graasmuilkorf bij pony’s.
• Cushing-screening bij oudere paarden — ACTH-test (let op seizoensvariatie, herfstpiek!), vooral bij paard > 15 jaar, hirsutisme, vetdepots, recidiverende laminitis.

Wanneer paardenarts: plotseling stram lopen, hete hoef, bounding digitale puls, "founder stance" — dit is een spoedgeval. Ook bij recidiverende laminitis altijd onderliggende EMS/PPID onderzoeken.

Huid & vacht: mud fever, zomereczeem, rain rot

De huid is bij het paard een dankbaar indicatie-orgaan: de combinatie van mineralenstatus, omega-3/6-ratio, microbioom en barrière-functie komt er in terug. Rasspecifieke patronen spelen een grote rol.

Zomereczeem (IBH — Insect Bite Hypersensitivity)

Allergische reactie op speekseleiwitten van knutten (Culicoides). Typisch bij Fries, IJslander en bepaalde pony’s; genetisch sterker gevoelig. Lokalisatie: maan, staart-wortel, buiklijn.

• Omega-3 hoog gedoseerd — ontstekingsrem, huidbarrière-steun.
• Quercetine — mestcel-stabilisatie.
• Vitamine E + zink + biotine — barrière en verhoorning.
• Probiotica / prebiotica — darm-huid-as.
• Knutten-vermijding — eczeemdeken, netten, ventilator, schemer-periode binnen, stilstaand water elimineren.

Mud fever (mok) & rain rot

Bacteriële/dermatofilose-component, vaak bij Tinker/Gypsy door dikke bevering die vocht vasthoudt.

• Droog en schoon houden, zacht wassen, daarna grondig drogen.
• Zink + koper + biotine + omega-3 als interne steun.
• Bij complicaties: veterinair onderzoek op mijten (chorioptes), schimmel, diepe bacteriële infectie.

Wanneer paardenarts: uitgebreide wondvorming, koorts, lymfangitis (gezwollen been), dikke huid met zwarte necrose, aanhoudende pruritis ondanks maatregelen.

Gewrichten & artrose (OA, OCD)

Vaak bij sport- en wedstrijdpaarden, zware Warmbloeden, ouder wordende paarden. Osteochondrose (OCD) is een ontwikkelingsstoornis bij jonge Warmbloeden.

Orthomoleculaire aanpak

• Glucosamine + chondroïtine + MSM — 10 g + 3 g + 5–10 g/dag.
• Green-lipped mussel — omega-3 + GAG’s.
• Hyaluronzuur — oraal (dagelijks) of intra-articulair door dierenarts.
• Omega-3 — anti-inflammatoir.
• Boswellia serrata — 5-LOX-remmer.
• Kurkuma/curcumine — met vet/fosfolipide voor opname.
• Duivelsklauw — effectief bij artrose, máár FEI-gereguleerd. Buiten wedstrijdperiode bruikbaar met uitwasperiode.

Leefstijl

• Dagelijkse beweging in gematigd tempo — stilstaande box is kraakbeen-killer.
• Bij OCD-operatie: post-op omega-3 + vitamine C + glucosamine/chondroïtine/MSM.
• Overgewicht vermijden — belast heupen en hoeven direct.

Wanneer paardenarts: acute kreupelheid, effusie (gewricht-zwelling), asymmetrie onder het rijden. Röntgen + flexietest + diagnostische verdoving zijn specialistisch.

Spierproblemen: PSSM1, PSSM2, ER / tying-up

Spierbeelden bij paarden zijn vaak genetisch-metabool. Het klinisch beeld (stijf, niet willen lopen, zweten, donkere urine) heeft meerdere onderliggende oorzaken.

PSSM1 — polysaccharide storage myopathy type 1

GYS1-mutatie; abnormale glycogeen-stapeling in spier. Prevalent bij Quarter Horse, Appaloosa, Warmbloed, Fries. Te testen (DNA).

• Rantsoen: NSC < 12%, vet 15–20% van calorieën (lijnzaadolie, rijstzemelen-olie).
• Dagelijkse beweging, geen ‘box en weekend-sport’.
• Vitamine E 2.000–5.000 IE/dag (D-alfa natuurlijk).
• Selenium op norm, magnesium 10–15 g/dag.
• CoQ10 en L-carnitine voor mitochondriale functie.

PSSM2 / MIM (myofibrillaire myopathie)

Andere pathogenese; geen glycogeen-stapeling, wel spiervezel-desorganisatie. Meerdere subtypes (P2, P3, P4, K1, MFM).

• Vertakt-keten aminozuren (leucine, isoleucine, valine).
• Vitamine E hoog gedoseerd (5.000 IE/dag bij diagnose).
• Eiwitkwaliteit > kwantiteit: hoogwaardige bronnen, soja, erwt, spirulina.
• Omega-3, magnesium.

Recurrent ER (tying-up) — vooral bij nerveus vol-bloed sportpaard

• Stressmanagement, vaste routine, rustige omgeving.
• Rantsoen met vet als hoofdenergiebron (geen graanpieken).
• Magnesium + B1-thiamine + vitamine E.
• Warming-up voldoende lang.

Wanneer paardenarts: plotselinge stijfheid, donkere (bier-kleurige) urine, niet willen lopen, zweten in rust — spoed. CK/AST-bloedwaarden bepalen ernst; DNA-test voor definitieve classificatie.

Ademhalingswegen: RAO / equine asthma, IAD

Chronische lagere luchtweg-inflammatie (voorheen COPD, nu severe equine asthma) komt veel voor bij stalpaarden op stof en schimmelig hooi. IAD (Inflammatory Airway Disease) is de mildere variant bij sportpaarden.

Orthomoleculaire aanpak

• Omega-3 — bewezen effect op EIPH en luchtweg-inflammatie.
• Quercetine — mestcel-stabilisatie, antihistaminerg.
• Vitamine C hoog — 10–20 g/dag bij acute fase.
• Vitamine E — longweefsel-antioxidant.
• Kurkuma/curcumine — anti-inflammatoir.
• Spirulina — 20–40 g/dag, onderzocht voor allergische luchtwegen bij paarden.

Omgeving is bepalend

• Stofvrij hooi: weken (30 min) of beter nog stomen, of haylage.
• Ventilatie verhogen; geen stof-bedding (stro vervangen door houtspaanders of pellets).
• Weide > stal waar mogelijk.
• Geen zomerweide naast stuifmeelpieken (berken, grassen) — individueel bekijken.

Wanneer paardenarts: ademhalingsfrequentie in rust >16/min, neus-flaring, hoesten bij rust, prestatieverlies. BAL (bronchoalveolaire lavage) is diagnostisch bepalend.

Stofwisseling: EMS, insulineresistentie, Cushing (PPID)

EMS (Equine Metabolic Syndrome) zit met name bij pony’s, Tinkers, IJslanders en sommige Warmbloeden. PPID (Pituitary Pars Intermedia Dysfunction — "Cushing") is klassiek bij oudere paarden.

EMS / insulineresistentie

• Rantsoen NSC < 10%, ruwvoer-gebaseerd, beperkt of geen brok.
• Magnesium — 10–15 g/dag.
• Chroom — insuline-cofactor, 5–10 mg/dag.
• ALA (alpha-liponzuur) — paard-veilig; 10–20 mg/kg/dag is onderzocht. Ondersteunt insulinegevoeligheid.
• Cinnamon (Ceylon) — insulinegevoeligheid; wetenschappelijk wat beperkter maar traditioneel toegepast.
• Omega-3 — metabole ontstekingsrem.
• Graasmuilkorf, tracksystem (Paddock Paradise) om beweging te combineren met beperkt grazen.

PPID (Cushing)

• Lab: basale ACTH (houd rekening met seizoenseffect; augustus–oktober-waarden zijn hoger). TRH-stimulatie voor grensgevallen.
• Mariadistel, vitamine C, omega-3 als ondersteuning.
• Pergolide (Prascend) is de veterinair-medicamenteuze standaard bij bevestigde PPID — orthomoleculair is aanvullend, geen vervanging.
• Schering van hirsutisme bij warme seizoenen.

Wanneer paardenarts: recidiverende laminitis, regionale vetdepots (kam, staartwortel, schouder), hirsutisme, polyurie/polydipsie, spieratrofie bovenlijn.

Lever & nier

Lever-steun

Bij fenylbutazon-kuren, mycotoxine-blootstelling, ijzer-overload of EMS/PPID is het zinvol de lever te ondersteunen.

• Mariadistel (silymarine) — 3–5 g/dag.
• SAMe — bij verhoogde GGT/AST, in overleg.
• B-complex — bij chronische leverbelasting.
• Vitamine E — hepatische antioxidant.
• Betaïne — methylatie-steun.

Nier-steun

• Hydratatie als eerste — altijd toegang tot schoon water, zeker bij transport/hitte.
• Omega-3 bij oudere paarden met verhoogde creatinine/ureum.
• Eiwit niet standaard beperken bij paarden — anders dan bij hond/kat/mens. Paardennieren handelen eiwit goed af zolang hydratatie op peil is; te streng eiwitbeperken geeft spieratrofie.

Wanneer paardenarts: icterus, gewichtsverlies, sloom, neurologische uitval (lever-encefalopathie), of sterk afwijkende bloedwaarden GGT, AST, GLDH, SDH, bilirubine.

Reproductie: merrie en hengst

Merrie

• Vitamine E 2.000 IE/dag rond veulenen (laatste 4–6 weken dracht + lactatie) — beschermt veulen tegen White Muscle Disease samen met selenium.
• Selenium op norm (bodem-afhankelijk).
• Omega-3, voldoende eiwitkwaliteit, biotine.

Hengst

• Zink, vitamine E + selenium, vitamine C, L-carnitine voor spermakwaliteit.
• Voldoende weidegang en beweging; stress-reductie.

Vruchtbaarheid is multifactorieel — voeding is een basis, niet een volledig traject. Bij fertiliteitsproblemen altijd veterinair reproductie-specialisme.

Uit Michaels lessen

Rasspecifieke aandachtspunten

Veterinaire samenwerking, FEI-doping & paardenpaspoort

In Nederland werken steeds meer paardenartsen integraal: regulier diagnostisch (bloed, ACTH, gastroscopie, röntgen) gecombineerd met voedings- en fytotherapeutische interventies. Dit werkt het beste als therapeut, eigenaar, hoefsmid en paardenarts een gedeeld behandelplan hebben.

Gerelateerde pagina’s

Andere pagina’s uit de kennisbank met stoffen die ook bij paarden relevant zijn — let op dat doseringen per diersoort (en per kg) verschillen.